بررسی ۵ حلال شیمیایی پرکاربرد در بازار ایران

صنعت شیمیایی ایران به عنوان یکی از انشعاب‌های اصلی در اقتصاد غیر نفتی است 

و به دلیل موقعیت و جغرافیای خاص کشور از مزیت و پتانسیل ویژه‌ای برخوردار می‌باشد، اما فعالیت در این بخش به زیرساخت‌های خاصی چون، مواد اولیه میانی و حلال‌ها و … نیاز دارد.

بدون حلال‌های شیمیایی با کیفیت بالا، صنایع چاپ و بسته‌بندی، شرکت های تولید کننده رنگ و رزین‌، داروسازی ها و حتی مواد شوینده، همگی فلج خواهند شد.

اما برای یک مدیر تولید یا یک سرمایه‌گذار در حوزه بازرگانی شیمیایی، سوال اصلی اینجاست: کدام حلال‌ها نبض بازار ایران را در دست دارند؟

کدام یک حاشیه سود امن‌تری دارد و ریسک نوسانات ارزی روی کدام‌یک کمتر تاثیر می‌گذارد؟

در این مقاله تحلیلی، به کالبدشکافی ۵ حلال استراتژیک (اتیل استات، متیل استات، نرمال بوتانول، متانول و استون) می‌پردازیم و وضعیت آن‌ها را در بازار ایران، از نظر فنی و اقتصادی بررسی می‌کنیم.

اتیل استات (Ethyl Acetate)؛ پادشاه صنایع بسته‌بندی

اتیل استات به جرات لقب محبوب ترین حلال استری در ایران را به خود اختصاص داده است که رایحه میوه‌ای و سمیت کمی که دارد، شناخته شده است.

• نام‌های دیگر: اتیل اتانوآت (Ethyl Ethanoate)، استر اتانول.
• شناسه شیمیایی: حلال قطبی با فرمول

کاربردها وضعیت در ایران

در ایران، صنعت “چاپ و بسته‌بندی” (Flexible Packaging) بزرگترین مصرف‌کننده اتیل استات است. چرا؟

از این حلال در رقیق نمودن مرکب‌های چاپ فلکسو و هلیوگراور که در بسته‌بندی مواد غذایی مثل چیپس، پفک، کیک و غیره استفاده می‌شود.

به دلیل اینکه اتیل استات سریع بخار می‌شود و سمّیت ندارد، بهترین گزینه برای استفاده در صنایع غذایی است.

سایر کاربردها:  در تولید چسب‌های صنعتی، صنایع داروسازی (برای استخراج)، و تولید اسانس و عطر.

تحلیل بازار و سرمایه‌گذاری

سهم بازار: بسیار بالا. تقاضا برای این ماده فصلی نیست و همیشه وجود دارد (چون مردم همیشه مواد غذایی بسته‌بندی شده می‌خرند).

ریسک سرمایه‌گذاری: کم. اتیل استات یکی از نقدشونده‌ترین مواد شیمیایی در بازار ایران است. اگر قصد ورود به بازار مواد شیمیایی را دارید، اتیل استات به دلیل گردش مالی سریع، گزینه مطمئنی است.

اتیل استات از میان سایر مواد شیمیایی بیشترین فروش را در بازار ایران را دارد. در صورت ورود به بازار مواد شیمیایی، اتیل استات با توجه به گردش مالی سریعی که در سرمایه‌گذاری دارد، مطمئن‌ترین گزینه است.

مدل قیمت‌گذاری اتیل استات

قیمت جهانی اتیل استات به سه عامل اصلی وابسته است :

• قیمت متانول و استیک اسید (Feedstock Prices)
• قیمت نفت خام
• تعادل عرضه و تقاضا در صنعت بسته‌بندی و چاپ

در ایران، قیمت اتیل استات علاوه بر موارد فوق، به موارد زیر بستگی دارد

تولیدکنندگان پیشرو در سطح جهانی که بر قیمت جهانی اتیل استات تأثیر می‌گذارند، شرکت‌هایی همچون :

• INEOS (اروپا) : یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان استات‌ها
• Celanese (آمریکا) تعیین‌کننده قیمت جهانی مشتقات استیک اسید
• Daicel Chemical (ژاپن)
• Jubilant Ingrevia (هند) تأثیرگذار در بازار آسیا
• Yip’s Chemical(چین) شرکت بزرگی با تمرکز بر حلال های صنعتی  

به دلیل کنترل اکثر ظرفیت‌های جهانی، این شرکت‌ها نقش پیشرو در نوسانات قیمت‌ها را دارند.

تولیدکنندگان بزرگ اتیل استات در ایران

صنایع شیمیایی مونوکم (Monochem) : این شرکت یکی از معتبرترین تولیدکنندگان اتیل استات در کشور است.

که با استفاده از جدیدترین تجهیزات و کنترل کیفیت دقیق، اتیل استات با کیفیت بالا، مناسب برای صنایع چاپ، بسته بندی و رنگ و رزین تولید می‌کند.

این شرکت به عنوان یکی از زیر گروه های هلدینگ کیمیا اکسیر آسیا، در این حوزه که به دلیل داشتن ظرفیت تولید قابل اتکا و پایداری در تأمین از فعالان موثر در بازار داخلی این حلال می باشد.

چرا قیمت اتیل استات در ایران پایدارتر است؟

• تقاضای داخلی همیشه ثابت است (صنایع چاپ و بسته‌بندی غذایی).
• گردش مالی بالا و نقدشوندگی سریع اجازه نمی‌دهد قیمت خیلی سقوط کند.

چرا قیمت اتیل استات در ایران پایدارتر است؟

• تقاضای داخلی همیشه ثابت است (صنایع چاپ و بسته‌بندی غذایی).
• گردش مالی بالا و نقدشوندگی سریع اجازه نمی‌دهد قیمت خیلی سقوط کند.

متیل استات (Methyl Acetate)؛ جایگزین اقتصادی و پرقدرت

متیل استات برادر کوچکتر اتیل استات است که در سال های اخیر به دلیل گرانی حلال های دیگر  در ایران به شدت مورد استقبال قرار گرفته است.

• نام‌های دیگر: متیل اتانوآت، استیک اسید متیل استر.
• ویژگی بارز: سرعت تبخیر بسیار بالاتر نسبت به اتیل استات و قیمت ارزان‌تر.

کاربردها وضعیت در ایران

شماری از تولیدکنندگان ایرانی برای کم کردن هزینه‌های تولیدی از متیل استات به جای “استون” و “اتیل استات” استفاده می‌کنند.

• کاربرد اصلی: صنایع چسب سازی(حلال چسب‌های پایه حلال)، صنایع رنگ و رزین (به عنوان تینر فوری)، و پاک‌کننده‌های صنعتی.
• نکته فنی: به دلیل سرعت تبخیر بالا، در مناطق گرمسیر ایران یا در فرآیندهایی که نیاز به خشک شدن سریع دارند، بی‌رقیب است.

تحلیل بازار و سرمایه‌گذاری

• سهم بازار: این ماده رو به رشد است. با توجه به تورم و نیاز کارخانه‌ها به کاهش هزینه، تقاضای متیل استات صعودی است.
• حاشیه سود: متوسط روبه بالا. از آنجایی که تولیدکنندگان داخلی (پتروشیمی‌های ایران) این ماده را با کیفیت‌های مختلف (۸۵٪ تا ۹۹٪) تولید می‌کنند، تامین آن راحت‌تر است اما رقابت قیمتی در آن بالاست.

نوع قیمت گذاری متیل استات

در طول سال‌ها، دو عامل اصلی بر قیمت جهانی واردات متیل استات تأثیر گذاشته است که آنها شامل:

• قیمت متانول و استیک اسید
• هزینه‌های تولید استر (استاندارد + بازیافتی)

در ایران، قیمت متیل استات بیشتر از سایر حلال‌ها تحت تأثیر قیمت اتیل استات است.

وقتی اتیل استات گران شود ← تقاضای متیل استات بالا می‌رود ← قیمت متیل استات افزایش می‌یابد.

تولیدکنندگان بزرگ جهانی متیل استات

• Celanese
• Dow Chemical
• Eastman
• Jubilant Ingrevia

در مقایسه با اتیل استات، بازار جهانی متیل استات کوچک‌تر است، به همین دلیل، عرضه/تقاضا حتی با تغییرات کوچک هم می‌تواند موجب کاهش و کاهش قیمت شود.

تحلیل بازار متیل استات در ایران

برخی از مصرف‌کنندگان ایرانی به‌سرعت به استفاده از متیل استات روی آورده‌اند به‌دلیل افزایش قیمت استرهای حلال سنتی اتیل استات و استون.

در ایران رقابت شدیدی میان تولیدکنندگان داخلی وجود دارد، بنابراین قیمت‌ها به‌طور نسبی کنترل شده‌اند.

نرمال بوتانول (Normal Butanol)؛ ستون فقرات صنعت رنگ

برخلاف دو مورد قبلی که استر بودند، این ماده یک الکل سخت است. نرمال بوتانول به آرامی تبخیر می شود و همین خاصیت آن را منحصربفرد کرده است.

• نام‌های دیگر: اِن-بوتانول (N-Butanol)، بوتیل الکل، ۱-بوتانول.
• ویژگی بارز: کنترل‌کننده ویسکوزیته و براقیت. 

کاربردها وضعیت در ایران

بدون نرمال بوتانول، صنعت رنگ و پوشش‌دهی ایران نخواهد توانست به فعالیت‌هایش ادامه دهد.

• تولید بوتیل استات: خود نرمال بوتانول ماده اولیه ساخت یک حلال مهم دیگر به نام “بوتیل استات” است.
• صنعت رنگ: برای جلوگیری از “سفیدک زدن” رنگ (Blushing) در محیط‌های مرطوب و افزایش جریان‌پذیری رنگ روی سطوح استفاده می‌شود.
• رزین‌سازی: در تولید انواع اوره فرمالدئید و ملامین فرمالدئید نقش کلیدی و اساسی دارد.

تحلیل بازار و سرمایه‌گذاری

ریسک سرمایه‌گذاری متوسط: این ماده وابستگی زیادی به رونق صنعت ساختمان و خودرو (مصرف‌کنندگان رنگ) دارد.

مزیت رقابتی: چون عرضه کنندگان این ماده در کشور ایران کمتر از  ماده متانول می باشد، با این حال، این امکان وجود دارد که مشتریان وفادار در میان کارخانه‌های رنگ وجود داشته باشند، بنابراین بهتر است تلاش کنید تا یک METCE داشته باشید تا تأمین پایدار داشته باشید

شیوه قیمت‌گذاری نرمال بوتانول

قیمت جهانی نرمال بوتانول به شدت وابسته به عوامل زیر است که آنها شامل :

• قیمت پروپیلن (Propylene) به‌عنوان خوراک اصلی
• قیمت نفت
• تقاضای جهانی رزین‌ها و رنگ‌ها

از نظر ساختاری قیمت بوتانول همیشه بالاتر از سایر حلال‌های استری است.

تولیدکنندگان اثرگذار روی قیمت جهانی

• BASF (آلمان) تعیین‌کننده قیمت جهانی الکل‌های صنعتی
• Dow Chemical (آمریکا)
• OQ Chemicals (آلمان/عمان)
• Eastman

این شرکت‌ها توانایی زیادی در تولید الکل های C4 را دارند و عملاً می‌توانند بازار جهانی را کنترل کنند.

تحلیل وضعیت قیمت نرمال بوتانول در بازار ایران

• مصرف‌کننده اصلی: کارخانه‌های رنگ، رزین، چوب، ملامین، اوره‌فرمالدهید
• به دلیل حجم عرضه پایین‌تر نسبت به تقاضا، قیمت داخل همیشه بالاست.

قیمت نرمال بوتانول در ایران علاوه بر نوسانات بازار جهانی و نرخ ارز و همچنین قیمت پروپیلن به گرید محصول نیز وابسته است.

معمولاً این حلال در دو رده اصلی نرمال بوتانول گرید A و نرمال بوتانول گرید B عرضه می‌شود.

گرید A خلوص بالاتر، درصد آب کمتر و ناخالصی‌های کنترل‌شده‌تری دارد و به همین دلیل در صنایع حساس‌تری مثل رنگ و رزین‌های تخصصی استفاده می‌شود.

برخلاف درجه A، درجه B به دلیل ناخالصی بالاتر دارای قیمت کمتری است و در کاربردهای عمومی‌ بیشتر به کار می‌رود.

بنابراین هر گرید بر اساس میزان ناخالصی، پایداری کیفیت و حجم تولید قیمت‌گذاری شده و همین موضوع باعث ایجاد اختلاف نرخ بین گریدهای مختلف نرمال بوتانول در بازار ایران می‌شود.

متانول (Methanol)؛ غول صادراتی و حلال مادر

متانول به‌عنوان ساده‌ترین نوع الکل در دنیا و از طرف دیگر، کشور ایران به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین تولیدکننده‌های متانول در دنیا است.

اگر می‌خواهید اطلاعات بیشتری درباره خواص شیمیایی این ماده بدانید. و بخواهید بفهمید کدام کشورها و شرکت‌ها سهم بالایی از تولید این ماده شیمیایی در ایران و جهان دارند، پیشنهاد می‌کنم مقاله “۲۰ مورد برای شناخت بیشتر متانول” را بخوانید.

• نام‌های دیگر:متیل الکل، الکل چوب.
• هشدار:بسیار سمی است (خوردن یا استنشاق زیاد آن کورکننده است).

کاربردها وضعیت آن در ایران

در ایران، متانول فراتر از صرفاً یک حلال، به عنوان یک “ماده اولیه” عمل می‌کند.

• حلال شویی: برای شستشوی قطعات و خطوط تولید پتروشیمی‌ها.
• تولید فرمالین: ماده اولیه اصلی برای تولید فرمالدهید و رزین‌ها.
• ضدیخ و سوخت: به عنوان ضدیخ در خطوط لوله گاز و حلال در ضدیخ‌های خودرویی.

تحلیل بازار و سرمایه‌گذاری

• حجم بازار عظیم: برخی از پتروشیمی‌های بزرگ و برجسته تولید سالانه‌ای تا سطح میلیون تن دارند
  و از جمله واحدهای تولیدی تأثیرگذار در اقتصاد کشور در زنجیره ارزش محصولات شیمیایی هستند

• سودآوری برای تریدرهای خرد:  کم اما پرگردش. حاشیه سود هر کیلو متانول بسیار پایین است و رقابت در آن وحشتناک است.

سرمایه‌گذاری در این محصول در بازار ایران تنها در حجم‌های بالا (فروش تانکر) معنای واقعی دارد.

سرمایه‌گذاری در متانول برای تازه‌ واردها دارای ریسک قابل توجهی است، مگر اینکه قراردادهای تضمینی داشته باشید.

استون (Acetone)؛ حلال قدرتمند و جهانی

استون پرکاربرد ترین حلال در بین حلال های موجود می باشد که دارای حلالیت در اکثر پلاستیک ها و الیاف های مصنوعی می باشد و از بین حلال ها خصوصیات حلالیت قوی را داراست.

• نام‌های دیگر: دی‌متیل کتون، پروپانون.
• ویژگی:  فراریت بسیار بالا و قدرت حل‌کنندگی عالی.

کاربردها وضعیت در ایران

• صنایع فایبرگلاس و کامپوزیت: برای شستشوی ابزار و رقیق کردن رزین پلی‌استر.
• داروسازی و آزمایشگاه‌ها: به عنوان حلال در واکنش‌های شیمیایی و شستشوی ظروف.
• آرایشی و بهداشتی: ماده اصلی لاک‌پاک‌کن‌ها.

کاربردها وضعیت در ایران

سهم بازار:  ثابت و پایدار.
فرصت تجاری:  ایران هم تولیدکننده استون است (فنول و استون) و هم واردکننده. بازار استون همیشه مشتری دارد اما نوسانات قیمت آن نسبت به قیمت جهانی نفت و پروپیلن حساس است. سرمایه‌گذاری روی بشکه‌های ۱۶۰ کیلویی استون برای فروش به کارگاه‌های کوچک فایبرگلاس سود خرده‌فروشی خوبی دارد.

مقایسه قیمت‌ها و سودآوری در بازار ایران

اگر بخواهیم این ۵ حلال را از نظر قیمتی (از گران به ارزان) دسته‌بندی کنیم، ترتیب تقریبی در بازار ایران معمولاً به شکل زیر است (توجه داشته باشید قیمت‌ها وابسته به نرخ ارز و بورس کالاست):

• نرمال بوتانول(گران‌ترین – به دلیل پیچیدگی تولید و واردات برخی گریدها)
• اتیل استات
• استون
• متیل استات
• متانول (ارزان‌ترین)

جمع‌بندی و نتیجه‌گیری؛ کدام حلال شیمیایی را بخریم؟

انتخاب بین این حلال‌ها کاملاً به صنعت شما بستگی دارد. اگر در صنعت چاپ و بسته‌بندی کار می‌کنید، هیچ گزینه‌ی دیگری از نظر کیفیت و ایمنی نمی‌تواند جایگزین اتیل استات شود.

اما اگر شما تولیدکننده رقیق‌کننده‌ها یا چسب‌های صنعتی هستید و می‌خواهید هزینه‌ها را کاهش دهید، متیل استات کارت برنده شماست.

اگر می‌خواهید در مورد متیل استات اطلاعات بیشتری داشته باشید و می‌خواهید بدانید کدام گرید و درصدی برای کار شما مناسب است، به شدت توصیه می‌کنم مقاله‌ مورد “متیل استات چیست” را مطالعه کنید.

با توجه به صنایع رنگ و رزین که به کیفیت نهایی سطح اهمیت می‌دهند، حذف نرمال بوتانول متأسفانه ممکن نیست.